Category Archives: hizkuntza gutxituak

Gurasoen ilusioari esker, euskara bizirik da Nafarroa ekialdean

erronkari

Euskal Herriaren “ekialde urrunera” jo du Kike Amonarrizek Tribuaren Berbak saioan: misterioz beteta dagoen Nafarroako Pirinioetara. Eskualde berezia da, klima gogorrekoa. Elurrak eta hotzak luze jotzen dute bertan, eta horrek eragina izan du bertako jendearen bizimoduan, baita darabilten hizkuntzan ere.

Hiru bailara ezagutu ditu Amonarrizek: Erronkaribar, Zaraitzu eta Aezkoa. Ibar horietan, euskarak bilakaera ezberdina izan du. Aezkoak bere euskara bereziari eutsi dio, baina, zoritxarrez, Zaraitzun eta Erronkarin galdu egin ziren bertako euskalkiak.

fidela

Fidela Bernat

Erronkaribarren egin dute lehen geldialdia. Zazpi udalerrik osatzen dute bailara, eta, bertan, 1.500 pertsona eskas bizi dira. 1991n hil zen erronkarieraz hitz egiten zuen azken hiztuna, Fidela Bernat, baina horrek ez du esan nahi euskara bertan desagertuta dagoenik.

 

lalana

David Lalana

Dabid Lalana euskara teknikariaren hitzetan, Erronkaribarreko biztanleen % 16 dira euskal hiztunak; guztira, 250 bat herritar. izan ere, bertan,  “bizpahiru belaunaldi nahikoak izan ziren euskararen arrastoa desagertzeko”

gaiarre

Julian Gaiarre

Julian Gaiarre tenor handiak ezagutarazi ditu inork baino gehiago bere herria eta ibarraren izenak. Euskal hiztuna zen, Gaiarre bere belaunaldiko auzoak bezala, eta Europan barna ibiliagatik, ez zuen ahaztu bere ama hizkuntza, erronkariera. Horren froga dira, bere izeba Juanari bidalitako gutunak.

Emakumeak izan ziren erronkariera gorde zutenak. Askok bizibidea ateratzeko Maulera jo zuten espartin industrian lan egitera. Jakina, zuberotarrekin euskaraz egiten zuten, ezin bestela izan. Enarak esaten zieten emakume haiei.

barakaldo

Alberto Angos

Bitxikeria gisa, Amonarrizek Alberto Angos elkarrizketatu du, erronkarierak duen aditu handienetako bat. Ez da ordea, ez filologoa, ez soziolinguista. Barakaldoko soldatzailea da, eta haren abizenaren jatorria bilatu nahian, inguru harekin eta bertako euskararekin egin zuen topo. Hiru liburu argitaratu ditu erronkarieraren gramatikari eta hiztegiari buruz.

 

Joan den mendearen azken hamarkadan ekin zitzaion berreskurapenari, eta Lalanaren arabera, “oso urte emankorrak izan ziren”. D eredua ezartzea lortu zuten orduan, eta hori ezinbestekoa izan zen. Gainera, garrantzitsua izan zen euskaltegien, Kebenko kultur elkartearen eta euskara zerbitzuaren lana. Gaur egun, ikasle gehienak D ereduan matrikulatuta daude.

haurrak

Erronkariko D ereduko haurretako batzuk

Dena den, haur horiek erronkarierako hitz gutxi jaso dute. Alabaina, inguru hartako persona heldu erdaldunek bertako euskarako hainbat hitz erabiltzen dute, euren gaztelanian barneratu zituztelako.

Zaraitzu ibarrera jo du ondoren Amonarrizek. Bederatzi udalerrik osatzen dute bailara, eta 1.500 pasa biztanle bizi da bertan. Zaraitzuera galdu zen, baina Erronkaribarren bezala, inguru horretan ere euskarak bizirik jarraitzen du. Hiztun gehixeago dago, euskara hamarkada batzuk gehiagoz mantentzea lortu baitzuten, eta bertako biztanleek hango euskalkiko hainbat ele gordetzen dute oraindik.

gartxot

‘Gartxot’ filmeko irudi bat

Itzaltzu herri txikia da, Gartxoten kondairari esker da ezaguna, batik bat. Biztanle gutxi dira, baina bertako lau umeak euskal hiztunak dira. Haiek dira azken 100 urteetan jaio diren lehen euskaldunak.

Zaraitzuko txokoez gozatu ostean, Aezkoara jo du Kikek. Bederatzi udalerrik osatzen dute Ibarra, eta biztanleak ez dira milara iristen. Baina ibar horrek badu berezitasun bat: Erronkarin eta Zaraitzun ez bezala, ibar honetan aetzek euskara bizirik mantendu dute. Oraindik badira aezkeraz egiten duten zaharrak, baita hauen ahotik ibarreko euskara berezia ikasi duten gazteak ere.

xamar

Juan Karlos Etxegoien, ‘Xamar’

Juan Karlos Etxegoien Xamar irakaslearen iritziz, agian, Erronkaribar eta Zaraitzu izan direlako erdararen mugak “atxiki diote euskarari hobeki” bertan, beste bi bailaren babesean, alegia. Dena den, aezkera mantentzeko lan egin beharra dago, eta horretan dihardu Zerika taldeak. Euskal hiztun gehienak adinekoak dira, eta Ion Retegi taldeko kidearen hitzetan, zahar haiekin biltzen dira, “gazteengan arrasto bat gelditzeko”. Izan ere, ezinbestekoa da eragin hori izatea euskalkiak iraun dezan.

Euskal Herriaren sortaldean euskara lozorrotik ateratzen ari da, eta horren lekuko izan da ‘Tribuaren Berbak’. Ikusi saioa osorik EITB Nahieranen.

60etako emigrazioa gaur:

etorkinak

Kike Amonarriz, 60ko hamarkadako emigrazioaz

Migratzea, jatorria utzita inora joatea, gizakia bezain zaharra da. Euskal Herriak ere ezagutzen du immigrazioa. Orain bezala, lehen ere etorri baitira hona. “Tribuaren Berbak” saioak etorkinen gaiari heldu nahi izan dio, zehazki, Euskal Herriko gizartean eragin handiena izan duen immigrazioari: 60ko hamarkadakoari, alegia. Etorrera masibo hark euskaran zein eragin izan zuen aztertu du Kike Amonarrizek.

Izan ere, XX. mendeko bigarren erditik aurrera Espainiatik etorritako jende-oldeak gure herria eraldatu zuen. Beharrak bultzatuta, baina, maletak bete ilusio eta itxaropenez. Inoiz ezagutu gabeko astindua izan zen, ordea; shock-a bertakoentzat, baita etorritakoentzat ere. Bien arteko talka, azken batean!

xose

Xose Estevez eta Kike Amonarriz

Gaztela eta Leondik, Extremaduratik, Andaluziatik eta Galiziatik etorri ziren gehien bat. Baina lurralderen bat nabarmendu behar badugu, Galizia aipatuko dugu zalantzarik gabe. Trintxerpen eta Barakaldon komunitate handiak sortu zituzten, eta, Xose Estevez historialari galiziarraren arabera, egun,  Euskal Herrian hirugarren hizkuntza mintzatuena izango litzateke galiziera, gaztelaniaren eta euskararen atzetik. Izan ere, 50.000 hiztun galiziarreko komunitatea daukagu gurean. Bestalde, Euskal Herriko Galiziako etxerik zaharrena Barakaldon dago. 1901ean sortu zuten, Bizkaiko Labe Garaiak sortu ziren urte beretsuan. Anxo Deivek Kikeri esan dionez, munduko zentro galiziar garrantzitsuenetakoa da, 1.000 bazkide inguru baititu.

irakasle

Jone Miren Hernandez

Jone Miren Hernandez EHUko Gizarte Antropologiako irakaslearekin hitz egin du Amonarrizek etorkinen etorrera hark sortutako eraginari buruz. Gai horri lotutako tesia egin zuen, eta bertan ateratako ondorioetako bat da, hain zuzen ere, aipatu berri dugun shock hori eragin zuela egoera hark. Izan ere, aurretik ere beste immigrazio mugimendu batzuk gertatu ziren arren, 60ko hamarkadan “oso azkar gertatu zen aldaketa” eta, gainera, “jende kopuru handia” etorri zen. Tokian tokiko datuak ezberdinak badira ere, zenbait lekutako biztanleen kopurua bikoiztu edo hirukoiztu egin zen. Beraz, shock handia izan zen, ezinbestean.

ataun-euskaraz

Paco Tejado eta Kike Amonarriz

Garai hartan Euskal Herria bizileku hartu zutenek, nolako harremana izan zuten eta dute euskararekin? Hainbat adibide bildu du Amonarrizek. Paco Tejados, esaterako, 9 urte zituela etorri zen Ataungo Aia auzora. Guztiak aritzen ziren bertan euskaraz, eta, hortaz, euskara ikasi beharra zegoen; “ez zegoen besterik”, esan du. Gurasoek ez zuten ikasi, baina berak “erraz” ikasi omen zuen, “lau bat hilabetean”, eskolan gaztelaniaz egiten zuten arren.

durango

Kike Amonarriz, Beni Hurtadorekin eta Pablo Bragadorekin

Beni Hurtado Extremaduratik etorri zen Bilboko Abusu aldera, eta Pablo Bragado, berriz, Zamoratik heldu zen Zornotzara. Gaztetxoak ziren biak ahala biak, eta inguruan ez zuten euskaldun askorik. Beraz, ez zuten euskara ikasi. Orain, ordea, erretiroa hartu dutenetik, buru-belarri dabiltza euskaltegian. Haien hitzetan, gutxi dira euskara ikasi dutenak euren belaunaldiko jendearen artean, bizi diren zonaldean ez baitute beharrik sentitu. Hurrengo belaunaldiari begira, berriz, euskararen egoera nahiko ondo ikusten dute, seme-alabek euskaraz bai baitakite. Dena den, inguru guztietan ez dago maila bera, eta asko dago egiteko.

amak

Maria Jordana eta Eva Miguelez

Orduan ikasi ez bazuten ere, 60ko hamarkadako etorkin haiek, egun, euskarara hurbildu dira. Haien biloba gehienak euskal hiztunak dira, eta haien seme-alabek ere ikasi dute euskara euren umeekin komunikatzeko. Beraz, belaunaldi berriei esker, etorkin haiek euskarara lotu dira. Eva Miguelezen gurasoak Leondik etorri ziren. Bera Euskal Herrian jaio zen, eta eskolan euskaraz ikasi zuen, baina inguru guztia erdalduna zuenez, ez zuen erabiltzen. Maria Jordana, berriz, Lizarratik etorri zen Urretxura, euskararekin inolako loturarik izan gabe. Hala ere, betidanik sentitu izan da euskalduna, eta bizilekua aldatzean, “ikasteko beharra” sentitu zuen. “Mundu berri bat zabaldu” zaiola aitortu du Mariak. Eva ere betidanik sentitu da euskalduna, baina alaba izatean ohartu da etxetik jaso behar duela euskara “hemen % 100ean bizitzeko”.

jonmaia-etorkin

Jon Maia eta Kike Amonarriz

Jon Maia bertsolariaren aita eta ama Extremaduratik eta Zamoratik etorri ziren Urretxura. Mundu euskalduna eta ez-euskalduna oso modu naturalean uztartu ditu berak, “biak etxetik jaso” dituelako. Izan ere, kanpotik etorritako gurasoak ditu, baina “euskalduntasuna ere haiek eman” diote. Integrazioaren garrantzia nabarmendu nahi izan du: “integrazioa jarrera bat da. Nire abuelak eta abuelok jarrera hori izan zuten. Francoren garaian etorri ziren, eta ikusi zuten han zapaltzen zituen hanka bera zela hemengo kultura zapaltzen zuena”. Aiton-amona haiek seme-alabei transmititutako baloreei esker, bilobak, Jon eta haren lehengusu guztiak, euskaldunak dira.

Bi begiradak biltzen ditu Maiak, etorkinena eta euskal munduarena. Oso banatuta egon dira urte luzetan bi esparru horiek, eta, bizikidetzari begira, nabarmendu du derrigorrezkoa izango dela orain arte bereizita egon garenak elkarrengana hurbiltzea. Gainera, oraingo etorkinei lotuta aipatu du oso garrantzitsua dela “aurreko akatsak” ez errepikatzea, eta aurreko “mesfidantza eta banaketa horietan ez erortzeko”. Izan ere, esaldi biribila bota du bertsolariak elkarrizketa amaitzeko: “hurbildu gaitezen, eta ikus ditzagun pertsonak, eta ez etorkinak”.

Ikus ezazu osorik “60etako emigrazioa gaur” atala EITB Nahieranen.

 

“Parisen euskaraz”: Euskal altxorrak, argiaren hirian

Paris “argien hiria” dela esan izan da, urte luzez izan zelako Europako arte eta hezkuntzaren erdigunea. Artisten sorlekua ere bada, baina, beste edozeren gainetik, maitasunaren hiria izateagatik da ezaguna. Euskal kulturarentzat erreferentziazko hiria da, baita hainbat euskaldun jaso dituen harrera-hiria ere. Horregatik, maletak hartu, eta Frantziako hiriburura jo dute Kike Amonarrizek eta bere lantaldeak, bertako euskaldunen Pariseko bizitzia ezagutzera, eta euskarari nola eusten dioten jakitera. Izan ere, “Parisen euskaraz” atalarekin jarri dute martxan “Tribuaren Berbak” saioaren hirugarren denboraldia.

ronnie_1.png

Ronnie Lynn musikaria

San Martin kanalaren inguruan topatu du Amonarrizek lehen euskalduna: Ronnie Lynn Patterson du izena, eta Kansasen, AEBetan, jaiotako jazz musikaria da. 24 urte daramatza Parisen bizitzen, baina Ipar Euskal Herrian denboratxo bat pasatu zuen. Beñat Achiari eta Mixel Etxekopar musikariekin harremana izan zuen, eta, batik bat, Achiarik euskal historiaz esandakoa oso “hunkigarria” egin zitzaion. Hori dela eta, metodo-liburuei heldu zien euskara ikasteko, baita ikasi ere! Praktikatzeko, eitb.eus-eko edukietara jotzen duela nabarmendu du, eta “Tribuaren Berbak” saioaren jarraitzailea ere ba omen da.

Paristarren artean galdeketa egin du Kikek, Frantziako hizkuntza gutxituak ezagutzen ote dituzten

Xabier Madariaga

Xabier Madariaga

jakiteko, eta batzuek ezagutzen badituzte ere, askorentzat ezezagunak dira, tartean, jakina, baita euskara ere. EITBren berriemaile Xabier Madariagak esan du euskarak ez duela inolako presentziarik, eta Euskal Herria, berriz, postal hutsa dael bertakoentzat. Hondartzak, Ezpeletako piperrak, urdaiazpikoa eta gazta bakarrik ezagutzen dituzte, hau da, iragarkietan ikusten dutena. Berak egunero azaldu behar izaten du “basque” dela, baina Pirinioen beste aldekoa, jendeak ez duelako Euskal Herriaren egoeraren berri.

Kattin Hauscarriague eta Louis Domecq

Kattin Hauscarriague eta Louis Domecq

Guri buruzko ezagutza handirik ez dute izango, baina, hala ere, Parisen Eskual Etxe galanta daukate. Louis Domecq eta Kattin Hauscarriague  ezagutu ditu, Kikek euskal etxearen sortzaileetako bi izandakoak. Louis paristarra da, baina gurasoak Hazparnekoak eta Donapaleu ingurukoak zituen. Kattin, berriz, Euskal Herrian sortu eta hazi zen, baina orduan ez zen euskaraz aritzen. Izan ere, orduan euskaraz aritzeak erakusten zuen ez zekitela frantsesez mintzatzen, eta “hori desohorea zen”. Sorbonan ezagutu zuen Louis, eta elkarrekin beti egin dute euskaraz. “Parisen ateratu zen gure eskuara”, diote. Hasieran,  “ahal zuten lekuetan” biltzen ziren euskaldunak, eta, pixkanaka, ohartu ziren etxea behar zutela. Ehunka pertsona elkartzen zen orduan, aipatu dutenez, orain baino gehiago.

Hasierako garaietan indar handiagoa bazuen ere, gaur egun, sei elkarte biltzen ditu Eskual Etxeak, 600 bazkide ditu, eta eskaintza anitza du: euskara ikastaroak, dantza eta abesbatzen emanaldiak… Gainera, ikasleentzat aterpe ere bada. Eraikina arakatu du Amonarrizek, eta hainbat ikasle, irakasle eta bazkide ezagutu du. Antolaturiko ekintzen berri izan du, baita Interneten eta sare sozialetan egiten duten lanaren berri ere. Euskal etxean euskara erabiltzen ote duten galdetu dienean, ordea, erantzuna apal xamarra izan da. Zaharrek dezente egiten omen dute euskaraz; gazteek, berriz, gutxiago.

Parisko Eskual Etxea

Parisko Eskual Etxea

Elkartean 60 pertsona ari dira euskara ikasten, 7 taldetan banatuta. Gehienak paristarrak dira, eta bikotekidea euskalduna delako, edo gurasoak edo arbasoak Euskal Herrikoak zirelako ari dira euren hizkuntza ikasten, euskara berreskuratu beharreko altxortzat baitaukate.

 

Parisek dauka gordeta, hain justu, euskararen eta euskal kulturaren altxorrik handiena, ongi gordeta eduki ere! Frantziako Liburutegi Nazionalean dago euskaraz idatzitako lehen liburua, Bernart Etxeparek 1545ean idatzitako Linguae Vasconum Primitiae. Euskal literaturari hasiera eman zion liburua harribitxia da, beraz, euskaldunontzat, eta haren balioa areagotzen du, gainera, liburu horren ale bakarra izateak. Gozatu ederra hartu du Amonarrizek hura ikusi, ukitu eta irakurrita!

Linguae Vasconum Primitiae

Linguae Vasconum Primitiae

“Tribuaren Berbak” saioak, gainera, euskarari lotuta Parisek biltzen dituen bitxikeria gehiago azaldu digu. Esaterako, 1889ko Erakusketa Unibertsalean, Eiffel Dorrea erakusgarri nagusi izan zuen hartan, euskarazko lehen grabazioak egin zituzten, tartean, irrintzi bat, eta “Donostiako Hiru Damatxo” kantua.  Inaxio Lopez de Aranak  topatu zituen grabazioak, eta hark emandako datuen arabera, ondorengoenak dira entzuten diren ahotsak: Aguer Barhendy, Muskildiko semea (Zuberoa), garai hartan 40 urte inguru zituena. Irakaslea izan zen eta Kolonbian ibili zen, misiolari. Bestalde, Donostiako neska bat, alfabetatua eta lanbidez saltzailea zena; 1900ean 20 bat urte zituen. Eta, azkenik, Bartzelonako Unibertsitateko irakasle Telesforo Aranzadi da irrintziak bota zituena.

Gainera, Frantziako hiriburuan agertu zen euskarazko lehen film luzea, Gure Sor lekua. Urte luzez desagertuta egon ostean, 2013an aurkitu zuen dokumentala Josu Martinez EHUko ikerlariak Andre Madre jeneralaren Pariseko etxean. Zoritxarrez, lan horren irudiak baino ez daude; audioa galduta dauka.

Bestalde, Montparnasse metro geltokiko kartelean, euskarazko hitzak agertzen dira: “Txartelak” eta “Informazioa”. Hain zuzen ere, horixe da, tribukideok dakigula, Parisen euskaraz idatzita agertzen den errotulu ofizial bakarra. Geltokian topatutako bidaiariei galdera egin diete, baina inork ez zekien zein hizkuntzatan idatzita zeuden hitz horiek.

txartelak

Montparnasse geltokiko kartela

 

 

 

 

 

 

Bitxikeriaz bitxikeria, altxorrez altxor eta gonbidatuz gonbidatu, Parisen euskaraz ere egiten dela erakutsi du ETB1eko saioak, eta munduko beste hainbat txokotako euskaldunek bezala, han ere, gogoz eusten diotela euskarari.

Hemen duzue, oso-osorik “Parisen euskaraz” atala, EITB Nahieranen:

Euskara eredu ere badelako!

Euskara bere txikitasunean handia da, eta beste hizkuntza gutxitu batzuentzat eredu dela erakustera etorri zaigu ‘Tribuaren berbak’ saioaren azken atala.

Eredu ere bagarelako” izenburupean emititu du ETB1ek aste honetako saioa. Euskara zenbait alorretan, eta zenbait lurralderentzat, erreferente dela erakutsi du, eta, horretarako, hainbat pertsonaren esperientziak eta iritzia bildu ditu Kike Amonarrizek.
tribu-garabide_1024x576

Garabide hizkuntza lankidetza egiten duen garapenerako Gobernuz Kanpoko Erakundea da. Maddi Iñarrak eta Ander Bolibarrek azaldu dute hizkuntza biziberritzeko planak egiten dituztela, batik bat, Hego Amerikan. Euren ustez, hizkuntza berreskurapena da Euskal Herriak munduarekin elkarbanatzeko duen esperientzia interesgarrienetako bat. Kolonbiarekin, Guatemalarekin, Ekuadorrekin eta Mexikorekin harreman iraunkorra dute, eta herrialde horietako hainbat komunitatek eredu hartzen dute Euskal Herria hezkuntza-ereduari, herrigintzari eta komunikabideei dagokionean.
tribu-egana_1024x576
Bertsolaritza oso gurea dugu, eta, garai batean hala pentsatzen bazen ere, ez da kantu inprobisatuen adibide bakarra munduan. Portugalen, Galizian, Kanaria Uharteetan, Bretainian eta Iberoamerikan, besteak beste, topa ditzakegu horren adibideak. Gainera, azken urteotan asko zabaldu eta indartu dira bertsolaritzak kantu inprobisatua lantzen duten beste herrialdeekin dituen harremanak. Andoni Egaña bertsolariaren hitzetan, ezagutu dituzten munduko beste kultura guztietan, hemen bezala, amaieratik hasten dira bertsoa eraikitzen. Aldiz, kultura gehienetan musika-tresnen laguntzaz inprobisatzen dutenez, bitxia egiten zaie gure bertsolariek “a capella” kantatzea. Alabaina, atzerrian, bertsogintzak berak baino gehiago, hemengo auto-antolatzeko moduak harritu du jendea gehien; hau da, Bertsolari Elkartea sortzeak, eta hark ikerketak, zabalpenean eta transmisioan egindako lanak.
tribu-korrika_1024x576
Korrika ere erreferente da euskararen sustapenean. Lau urtean behin Euskal Herria kilometroz kilometro zeharkatzen duen lasterketa herrikoia 19.enez abiatuko da martxoaren 19an. Asier Amondo arduradunak adierazi du Korrika badela “auzolanaren eta elkarlanaren adibide”, eta “horrek laguntzen gaitu ahalduntzen, alde batetik, eta, bestetik, euskahalduntzen”. Bestalde, nabarmendu du kanpoko beste hizkuntza gutxitu batzuentzat erreferentzia ere badela, eta munduan dituen beste “anai-arreba” txiki batzuk aipatu ditu: Correlingua (Galizia), Correllengua (Katalunia), Corsa per la lenga (Val D’Aran), Ar Redadeg (Bretainia), Ray yr laith (Gales) eta Rith (Irlanda).

AEK-ko koordinatzaile nagusi Mertxe Mugikak, Korrikaz beharrean, helduen euskalduntze-alfabetatzeaz hitz egin dio Kike Amonarrizi. Haren hitzetan, hemen daukatribu-mertxemugika_1024x576n dimentsioa ez dauka beste inon. Dena den, adierazi du Kataluniari “inbidiaz” begiratzen diola. Izan ere, bertan, heldu batek katalana ikastea erabakitzen duenean, lehen eta bigarren mailak doan dauzka; hori ez da gertatzen, aldiz, euskarara ekarrita. Instituzio nagusiek laguntzen badute ere, (“eta eskerrak!”), ez dago Kataluniaren pareko “doakotasunik”.

Saioaren amaieran, Eusko Jaurlaritzaren Hizkuntza Politikarako sailburuorde Patxi Baztarrika eta Kontseiluko idazkari nagusi Paul Bilbao elkarrizketatu ditu, elkarrekin, Amonarrizek.

Euskararen indarguneei dagokionez, Baztarrikak hezkuntza eta helduen euskalduntzea aipatu ditu, eta esan du “erreferente garela hizkuntza politika integralak ditugulako (hedabideetan, zerbitzu publikoetan, administrazioan, IKTetan, unibertsitatean…)”. Aitzitik, Bilbaok azpimarratu du euskalgintzatik zenbat proiektu sortu den, zenbat ekarpen egin zaion bai norbanakoak, bai espazioak euskalduntzeari. Nonbait, ez da ohikoa kanpoan eragileak, enpresak eta abar gai izatea komunean jartzeko euren printzipioak, eta ahots bakar batez hitz egitea.

tribu-baztarrika-bilbao_1024x576Ahulguneei buruz ere hitz egin dute. Kontseiluko idazkari nagusiak herritarrak aktibatzeko beharra aipatu du, eta azpimarratu du “euskaraz biziko den komunitate trinkoa” behar dugula, eta “norberak horren kontzientzia hartu” behar duela.
Baztarrikak, Hizkuntza Politikarako sailari dagokionez, onartu du asko dagoela hobetzeko eta egiteko euskara biziberritzeko, baina gakoa dela “euskara erabiltzeko gai denak euskara erabiltzeko gogoa izatea, eta euskara erabiltzeko hautua egitea; azken batean, euskara euskaldunentzat erakargarri gertatzea”.

Horretarako, beharrezkoak dira gizartearen inplikazio aktiboa eta adostasun eta sozial zabala. Baztarrikak azpimarratu du “politika euskararen zerbitzura” behar dugula, eta ez “euskara politikaren zerbitzura”.

Amaitzeko, biek ahala biek aitortu dute bidea luzea dela. Eta horretarako, jakina, beharrezkoa da erakundeek eta eragileek norabide berean lan egitea.

Euskal Herriko ekoizpenaren barruan, euskal musikak gero eta pisu handiagoa du

tribu1_1024x576

Kike Amonarriz, euskal musikaz

Voltairek idatzita utzi zuenez, euskaldunok Pirinioen oinaldean dantzatzen dugun herria gara. Eta dantzatzeko, musika ezinbestekoa da; kasu honetan, euskal musika. “Tribuaren Berbak” saioak, baieztapen horretatik abiatuta, euskal musikaz hitz egiten dugunean zertaz ari garen argitu nahi izan du.

tribu2_1024x576

Jon Eskisabel, Badok.info

Izan ere, sinplea dirudi, baina ez da erraza. Zer da euskal musika? Jon Eskisabeli, Badok.info atariko arduradunari egin dio Amonarrizek galdera, eta haren hitzetan, 70eko hamarkadaren amaiera eta 80koaren hasiera aldera hasi zen euskal musika etiketa bezala erabiltzen euskaraz kantatzen zuten talde eta bakarlari berriak multzo batean sartzeko. Eta, Eskisabelen iritziz, garai hartako irizpide horrek balio du gaur egunerako. “Nire ustez, gaur egun ere euskal musika euskaraz egiten dena da. Gaztelaniaz edo ingelesez egiten den musika Euskal Herrian ekoitzitako musikaren barruan dago, eta euskal taldeak dira, baina ez nuke esango euskal musika egiten dutenik”.

tribu3_1024x576

Jon Bagues, Eresbil

Euskal Herriko musika ekoizpenaren daturik onenak Eresbil musika artxiboan daudenez, hango zuzendari Jon Baguesi galdetu diote zien den egungo egoera. Hark esandakoaren arabera, diskogintzaren zenbakiak gutxitu egin dira, baina beste alde garrantzitsu batzuk badaude. Esaterako, autoekoizpenaren kopuruak gora egin du. Beraz, oro har, Euskal Herriko musika ekoizpena mantendu egin dela esan genezake. Euskarak, ekoizpen horretan, % 50etik gorako pisua izango luke presentziari dagokionez. Are gehiago, azken hamarkadan, % 42tik % 50era iritsi da zenbatekoa. Ondorioz, Euskal Herriko ekoizpenaren barruan, euskal musikak gero eta pisu handiagoa duela esan genezake. Ingelesaren eta gaztelaniaren proportzioa, berriz, aldatzen joan da, eta orain ia parean omen daude, Baguesen hitzetan. Ipar Euskal Herriaren kasuan, jakina, frantsesak beteko luke gaztelaniaren lekua.

tribu4_1024x576

Mikel Markez

Mikel Markez musikariarekin ere aritu da Kike euskal kantagintzaz, eta, haren iritziz, “oso osasuntsu dago kantitateari eta kalitateari dagokionez, beraz, osasuna eta ugaritasuna baditugu”. Baina gizarte pixka bat despistatuta ikusten du, informazio gaindosia dagoelako. Bestalde, euskal kantagintzak euskararen normalizazio prozesuan duen garrantzia azpimarratu du. “Askotan ez gara konturatzen zein tresna eraginkorra den kantua. Maitemintzen gaituen kantu batek politikari baten 10 urteko lanak baino askoz ere eraginkortasun handiagoa du”, esan du Markezek.

Musikari esker, gainera, euskarak Euskal Herriko mugak gainditu ditu. John Berkhout talde oiartzuar gazteak Fermin Muguruzarekin eta Berri Txarrak taldearekin euskara mundu zabalera zabaldu dela azpimarratu du. Gainera, Anne Etchegoyen lapurtarrak, euskal kantagintza tradizionala landuta, Urrezko Diskoa lortu du Frantzian; Amuma says no taldeak ere transmisio lan txukuna egin du AEBetan; eta Kalakan hirukote lapurtarrak Madonna euskaraz abesten jarri du.

tribu5_1024x576

‘dida!’ko kideak

Estiloari erreparatuta, aniztasuna aipa genezake, euskara edozein musika eredutara egokitzen dela argi baitago. Baina, Gaztea irratiko “dida!” irratsaioko kideen esanetan, rock hitzaren zabaltasun horretan dago euskal musikaren indar gunerik handiena.

Eta euskararen aberastasuna ezin izan du aipatu gabe utzi “Tribuaren Berbak” saioak. Izan ere, badira euren euskalkiaren aldeko apustu garbia egin dutenak, Gatibu talde gernikarra eta Ibarrangelu eta Elantxobe aldeko The Uski’s taldea, esaterako.

tribu6_1024x576

The Uski’s taldekoak

The Uski’seko kideen hitzetan, eurentzako ez da berritzailea izan bizkaieraz abestea; aitzitik, kontrakoa izan da. Antzinako rock & rolla euren erara moldatu nahi izan dute, eta, horretarako, euren “euskeria” erabiltzea beste biderik ez zuten topatzen. “Barrutik urteten daskuna da gure herriko bizkaieri“.

Euskal musikaren osasuna, pisua, aniztasuna, zabaltasuna eta aberastasuna nabarmendu dizkigu “Tribuaren Berbak” saioak, euskaraz dantzan jarraitzeko adina arrazoi badugu, beraz!

Ikusi osorik 11. saioa

Euskal dinosauroa eta robot bertsolaria ez dira zientzia fikzioa!

tribu1_1024x576

Kike Amonarriz Einsteinen irudiarekin, Eureka! Zientzia museoan, Donostian

Zientziak gauza handiak lor ditzake. Hori argi dago, baina, euskarak zein pisu du zientzian? Galdera horri erantzuten ahalegindu da Kike Amonarriz ‘Tribuaren berbak’ saioaren bederatzigarren saioan.

Zientzia eta euskara fusiona al daitezke? 1976. urtean, Adolfo Suarez Espainiako presidente zenak Paris match aldizkarian esan zuen fisika nuklearra unibertsitatean irakastea ezinezkoa zela. Baina argi eta garbi dago erabat oker zebilela, eta hori argi erakutsi du ‘Tribuaren Berbak’ saioak.tribu2_1024x576

Basque Center On Cognition, Brain And Language izenekoak hizkuntza jabekuntzan, ulermenean eta elebitasunean parte hartzen duten mekanismo kognitiboak argitzea du helburu, eta bertako kide Jon Andoni Duñabeitiaren arabera, erlazio oso estua dago elebitasunaren eta hizkuntzarekin bat ez datozen beste gaitasun kognitiboen artean, adibidez, atentzioa edo arreta sistema. Elebitasunak, beraz, abantailak ematen dizkigu.
tribu3_1024x576
EHUko Ixa ikerketa taldean informatikariak eta hizkuntzalariak ari dira lanean, hizkuntzaren prozesamenduaren arloan. Xabier Arregik azaldutakoaren arabera, makinei euskara erabiltzen erakutsi nahi diete, gizakien eta makinen arteko komunikazioa erosoagoa eta hobea izan dadin. Lan horren emaitzak ikusten dira, esaterako, Xuxen zuzentzaile ortografikoan, euskarazko bilatzaileak erabiltzen ditugunean, baita euskarazko itzultzaileetan ere. Hori eguneroko bizitzan, baina, aipatzekoa da Galtxagorri robot bertsolaria ere, oinak emanda, bertsoa osatzeko gai den robota, alegia. Bikaina!

tribu4_1024x576Juan Ignacio Perez Iglesias EHUko kultura zientifikoko katedradunaren arabera, zientziaren hizkuntza edozein izan daiteke, erabilpenaren arabera. Esaterako, ikerketa baten goi mailako emaitzak jakitera emateko, ingelesa da hizkuntza, irakurleak mundu osoan daudelako, gutxi direlako, eta ingelesa erabiltzen dutelako. Baina zientziaren hezkuntza edo prestakuntza sisteman ari bagara, edozein izan daiteke, gure kasuan, euskara, gaztelania edo frantsesa. Eta gauza bera gertatzen da dibulgazio mailan, hau da, zientzia gizarteratzerako orduan, herrietako eta nazio hizkuntzak erabiltzen baitira.

Dibulgazioaren arlo horretan Internet eta blogak nabarmendu ditu Perez Iglesiasek zientzia herritarrengana helarazteko. Arlo horretan, Zientziakaiera atarian askotariko materialak eta gaiak bildu dituzte.tribu5_1024x576

Zientzia gizarteratzeaz arduratzen da, halaber, Elhuyar fundazioa. 70eko hamarkadan aldizkari bat sortu zuten ingeniaritzako hainbat ikaslek, zientziaz euskaraz aritzeko zailtasunak zituztela jabetuta. Hortik abiatuta, asko garatu eta zabaldu da Elhuyar, eta zientziaren komunikazioan eta hizkuntzaren eta teknologiaren garapena ditu ildo nagusi. Horretarako, eskura dauzkaten euskarri guztiak erabiltzen dituzte, Eider Cartonen arabera: aldizkaria, ‘Norteko FerrokarrilaEuskadi Irratiko saioa, ‘TeknopolisETBko saioa, Internet, eta komunikabide tradizionalak.. Gainera, pertzepzio azterketak ere egiten dituzte Euskal Herriko biztanleek zientzia gaiekiko duten interesa ezagutzeko, eta, itxura denez, interesa ba omen dugu, eta gero eta gehiago gainera, batik bat, haur eta gazteen artean. Esaterako, Irria aldizkarian ‘Marikalanbre’ izeneko pertsonaia daukate, hura atsegin duten gaztetxoak zientzia euskaraz kontsumituko duten heldu bihurtzeko asmotan.

tribu6_1024x576Bitxikeria gisa Kike Amonarrizek nabarmendu du Elhuyar anaiek isolatu zutela lehen aldiz taula periodikoko Wolfram elementua Bergaran. Gainera, euskal dinosauroa ere existitu zen, Gasteiztik 30 kilometrora dagoen Laño aztarnategian topatu zuten espezie bati Liranosaurus Astibiae izena jarri omen zioten. Eta ezin dugu aipatu gabe utzi panda artzak ezagutzera eman zituen Armand David zoologo eta botanikaria ezpeletarra zela.

Argi dago, beraz, euskarak baduela pisurik zientzian, eta osasuntsu dagoela, oraindik ere egiteko askorik badago ere. Bejondeiela ‘Tribuaren Berbak’ saioan ikusi ditugun ikertzaile, dibulgatzaile eta lantalde guztiei!

IKusi osorik ‘Tribuaren Berbak’ saioaren 9. atala

 

Urte berri, asmo berri on!

“Urte berri, asmo berri” izenburupean aurkeztu digu Kike Amonarrizek “Tribuaren Berbak” saioaren zazpigarren atala, Eguberri egunean. Gabon kutsu nabarmeneko saioan, 2014. urteari begira jarri gaituzte, eta hainbat pertsona ezagunek urte berrirako euskarari lotuta dituzten asmoak azaldu dizkigute.

tribu

tribu

“Urte berri, asmo berri”. 2014a gainean dugu, eta Kike Amonarrizek gidatutako “Tribuaren Berbak”saioak urte berriari begira jarri gaitu. Zehazki, geure buruei 2014rako euskarari lotuta asmo edo erronka batzuk ezartzea izan du helburu saioak, eta horretarako, hainbat pertsona ezaguni eurenak azaltzeko eskatu die. Askotarikoak bildu dituzte!

tribu-ametsarzallus_1024x576
Amets Arzallus bertsolaria Hendaiako ikastolako ikasle izana da, eta 2014ari eskatuko lioke Seaska ez dezatela ikusi batzuek “burdinazko kaiola bat balitz moduan”. Aitzitik, Seaska haurrek mundura ateratzeko hizkuntza bat ikasten duten lekua dela nabarmendu du.

tribu-oinatz_1024x576

Hainbat pilotariren asmoak bildu ditu Kike Amonarrizen saioak. Oinatz Bengoetxeak, esaterako, aldagelatan euskaraz gehiago aritzea adostu dutela azpimarratu du “euskaraz ez dakitenek pixka bat ikasteko”, eta, euren artean, “euskal giro hobea izateko”. Abel Barriolak izen bati lotutako erronka du. Pilotan bikote duten Juan Martinez de Irujorekin euskaraz gehiagotan hitz egitea. Lehendik ere ongi egiten omen du Iberokoak, eta, beraz, elkarrekin gehiago aritzea hartu du asmo gisa Leitzakoak. Azkenik, Jose Javier Zabaletak euskaraz “beldurrik gabe” hitz egiten saiatuko dela adierazi du.

tribu-zuhaitzgurrutxaga_1024x576

Zuhaitz Gurrutxaga aurkezleak euskaraz umorea egitea zaila dela dioen topikoa “irauli, eta euskaraz umorea fintzea” hartu du helburu 2014rako.

Toti Martinez De Lezea idazlea “euskaldun berri zaharra” da. Duela 40 urte ekin zion euskara ikasteari, eta irakurtzeko eta ulertzeko arazorik ez badu ere, zailtasunak dauzka “aditzekin eta nor-nori-norkekin”. Beraz, bi horiek menderatu nahi ditu 2014an.

Garbiñe Biurrun epaileak 2014ari eskatu dio auziak, “batzuk sikiera”, euskaraz egin ahal izatea, eta “‘herritarrok gure eskaerak, argudioak eta arrazoiak euskaraz adierazi ahal izatea epaimahaiari”.

Iker eta Eneko Pou eskalatzaileek hainbat hizkuntza erabiltzen dute euren eguneroko bizitzan. Ingelesez, gaztelaniaz, italieraz, alemanez aritzen dira, eta, euren artean euskaraz egiten badute ere, “ia guztia” euskaraz egitea dute 2014rako helburu.

tribu-josebe_1024x576

Josebe Iturriotz Berdintasun teknikariak euskara haren bizitzaren “zentroan” sartzea erabaki du: sexualitatean txertatzea, alegia. “Txortan egin nahi dut euskaraz gehiago eta hobeto”.

ETBko bi kazetariren hitzak ere bildu ditu “Tribuaren Berbak” saioak. Asier Odriozolak Joxanton Artzeren esaera ezaguna oroitu du, “euskara galtzen bada, dakigunok hitz egiten ez dugulako izango da”. Horregatik, hitza eman du 2014an euskara gehiago erabiliko duela, eta, ahal duen neurrian, ingurukoek ere gehiago erabil dezaten ahaleginduko dela. Gainera, hitza bete egingo duela azpimarratu du. Franck Dolosorrek, berriz, euskara bizitzen eta sustatzen segituko du, eta idazten hasi den liburua “bururatzea” agindu du, “Senperetik gaindi, gure herritarrak eta eskuara, lapurtera, hobeki ezagutzeko”.

Eli Pinedo eskubaloi jokalariak euskara bere bizitzaren “esparru guztietara” zabaltzea hartuko du erronka moduan.

tribu-inurrategi_1024x576 Azkenik, Alberto Iñurrategi mendizalea ez omen da irakurle amorratua, eta, gainera, euskaraz ez du irakurtzen “nahi beste”. Hori dela eta, horixe izango du datorren urterako asmoa: “euskaraz orain arte baino gehiago irakurtzea”.
#Asmoberri erabilita, jendeak Twitter bidez 2014rako asmoak bidaltzea eskatu zuen “Tribuaren Berbak” saioak, eta arrakasta handia izan du traolak. Izan ere, UMAPek emandako datuen arabera, euskarazko txioen artean joera izan da, #euskalTT, alegia.

Askotariko asmoak bidali dituzte txiolariek. Zenbaitek, Iñurrategiren asmoei jarraiki, euskaraz gehiago irakurtzea du helburu. Besteren batek, Josebe Iturriotzen erronkari helduta, euskarazko “txortalaguna” topatzea. Gainera, lagunartean euskaraz gehiago aritzea, lehen hitza euskaraz egitea, euskara irakastea, baita noizbait “euskararen inguruan #asmoberri gehiagorik beharrezko ez izatea” ere.

Asmo ederrak guztiak, zalantzarik gabe. Guk ere, “Euskaldunok Euskaraz” blog xume honetatik, gure asmoa azalduko dugu: euskarari lotuta euskaraz post interesgarriak osatzen jarraitzea izango dugu helburu 2014an.

Urte berri, asmo berri on!
Ikus ezazue saioa osorik

Hizkuntzak ez dira sexistak; sexistak hizkuntzen erabilerak dira

Kike Amonarrizek gidatutako saioak sexismoa eta euskara izan ditu ardatz, gure hizkuntza sexista ote den aztertu nahi izan baitu.

tribuarneberbak1_1024x576

Agurtzane Juanena idazlearen hitz batzuk aipatuta hasi du Kike Amonarrizek ‘Tribuaren Berbak’ saioaren seigarren atala: “Kultura sexistatik mintzaira sexista dator, eta mintzaira sexistak iraunarazi egiten du sexismoa kulturan”. Esaldi hori hizkuntzen arlora ekarrita, sexistak al dira hizkuntzak? Eta gurera etorrita, euskara generorik ez duen hizkuntza dela entzun dugu beti. Baina hori hala al da?

Izan ere, gure inguruko hizkuntza gehienek duten genero gramatikalik ez du euskarak, baina ezin esan genezake hitz euskaldunek generorik ez dutenik. Horren adibide ditugu, esaterako, oiloa eta oilarra, ahuntza eta akerra, behia eta zezena, eta emakumea eta gizona. Eta hortxe dugu, halaber hitanoa. Hika ari garenean, solaskidearen generoa kontuan daukagu. Beraz, euskarak egiten du genero bereizketarik.

tribuarenberbak2_1024x576

Amelia Barquin idazleak Euskararen erabilera ez sexista idatzi zuen, genero bakoitzak hizkuntzan duen presentzia maila berekoa ote den jakiteko. Izan ere, luzaroan pentsatu dugu aldameneko erdaratan bazela zer ikertu gai horretan, baina ez, ordea, euskaran. Eta euskaraz ere bada hainbat adibide gizartearen beste arloetan gertatzen diren parekotasun ezak hizkuntzan ere gertatzen direla erakusten dutenak. Dena den, Barquinek ez luke esango “euskara sexista denik. Erabileran dago gakoa, erabilerak izan daitezkeelako sexistak, edo arrazistak”.
Esaterako, GIZON hitza oraindik erabiltzen da PERTSONA izendatzeko. Barquinek gogorarazi digu, adibidez, hain maitea dugun “Izarren Hautsa” kantuko hainbat bertso direla horren lekuko: “Gizonak badu inguru latz bat menperatzeko premia” edo “Gizonen lana jakintza dugu, ezagutuz aldatzea”.

Eta “gizon portatu” esamoldea “zintzo portatu” edo “adoretsu portatu” esateko erabili ohi da, baina ez dago horren pareko “emakume portatu” esapiderik. Beraz, badaude oraindik asimetria batzuk, emakumeei eta gizonezkoei dagokienez.tribuarenberbak4_1024x576

Hiztegiek erakusten digute oraindik badirela emakumea gutxiesteko erabiltzen diren hitzak (esaterako, “tuntuna”, “txolina”, “bargasta”, “txatxala”, “baldraska”…), eta batzuek, gainera, ez dute gizonentzako ordainik. Eskualde gehienetan, “alua” esatea iraingarria da, “zakila” esatea ez da hain iraingarria, eta “a ze potroak” esatea ona edo txarra izan liteke.

Baina zergatik gertatzen ote dira hitzen arteko desberdintasun horiek? Ibon Sarasola idazle eta hiztegigile ohiaren iritziz, “gizartea matxista baldin bada, hizkuntza matxista izango da; eta gizartea aldatzen den neurrian, hizkuntza aldatzen da”. Sarasolaren iritziz, indarra egin beharra dago ideologikoki matxismoaren kontrako gizartea lortzeko.

Historikoki, gizona izan da jendaurrean agertu eta trebeki moldatu dena, “plazagizona” izan dena. Baina, beharbada, erabileraren poderioz, “plazandre” hitzak ere lekua izan dezake hiztegian. Uxue Alberdi bertsolari, kazetari, idazle eta abestigileak, esaterako, haren burua “plazandretzat” duela esan daiteke, eta hitz hori bezala, “etxeko gizon” esamoldea ere hiztegian falta dela aipatu du.tribuarenberbak3_1024x576

Emakumera batua” kontzeptuarekin bat egiten du Alberdik (Estitxu Eizagirrek duela zenbait urte sortutakoa), izan ere, komunikazio kode berri bat behar litzateke publikoki egiten den gauza ororako, bai umore publikoa egiteko, bai eztabaida publikorako. Izan ere, publikoki egiten den diskurtsoa ez da neutroa, “gizontasun hegemonikoko baloreen gainean eraikia dago”. Horregatik sortu dituzte bertso eskola feministak. “Bertsolaritza, orain gutxi arte, gizonek eta gizonentzat egindako jarduna izan da, eta emakumezkoak plaza horretara sartu direnean, aldaketak izan dira, baina oraindik, kasu askotan, buruan daukagu egindako bertsolaritza eredu bat, eta gure eredutik joan beharrean, egokitu egiten gara. Plaza eraikiko dugu une bakoitzean plaza egiten ari garen guztiok”.

Matxismoan edo sexismoan eraikitako baloreak gehiengoa dira”, azpimarratu digu Alberdik. Izan ere, bai ipuinetan, bai iragarkietan, bai filmetan topatzen ditugu horrelako diskurtsoak. “Aza berriz berotua, eta emakume berriz ezkondua, berdintsu”; horrelako atsotitzek argi erakusten digute sexismoa aspaldiko kontua dela, eta ezin dugu ahaztu hizkuntza sexista baten atzean gizarte sexista bat dagoela.

Beraz, gakoa ez dago gure hizkuntzan, hiztunon burmuinean baizik.

Ikus ezazue oso-osorik ‘Tribuaren Berbak’ saiaoren 6. atala:

Euskarazko publizitateak etorkizun itzela du

Izenbururik gabe aurkeztu du Kike Amonarrizek bosgarren ‘Tribuaren Berbak’ saioa. Eta, zer dela eta? Euskararen eta publizitatearen arteko lotura aztertzeko asmoari jarraiki, slogan deigarri bat bilatzea izan zuelako helburu.

tribuaren-berbak-kike_1024x576

Salerosketa etengabean bizi gara, eta produktu eta marka guztiak gure onespena lortzeko lehiatzen dira. Horretarako, publizitatea da darabilten teknikarik eraginkorrena, behar ez ditugun beharrak sortzen dituen erreminta boteretsua. Testuinguru horretan, zenbaterainoko garrantzia du euskarak (garrantzirik badu)? Alegia, euskarak saltzen al du? Horixe da Kike Amonarrizek gidatutako ‘Tribuaren Berbak’ saioaren bosgarren atalaren muina.

Izenbururik gabe hasi da bosgarren saioa, eta horixe izan da erronka nagusia: slogan deigarri eta egokia asmatzea. Horretarako, hainbat publizitate-aditurengana jo du, eta lelo egokia bilatzeaz gain, euskarazko publizitatearen egoera aztertu dute elkarrekin.

tribuaren-berbak-inigofernandez_1024x576

Iñigo Fernandez Ostolaza  ‘Euskara eta publizitatea‘ blogaren egileak nabarmendu du euskarak pertsuasio-abantailak eskaintzen dituela, besteak beste, “gertutasuna, konplizitatea, enpatia, hurbilpen afektiboa, identifikazioa maila altuagoa… Euskarak aukera ematen du modu informalago, lasaiago batean jarduteko, horrek pertsuasio ikuspegitik dituen onura nabarmenekin. Gainera, euskaraz jardunda suerta gaitezke fidagarriago, sinesgarriago, eta, beraz, eraginkorrago”.

Orduan, zergatik ez da euskara gehiago erabiltzen publizitatean? Ikerketatxo bat egin du Kike Amonarrizek Bilbon, eta Plaza Biribiletik Moiuara bidean dauden iragarkiak aztertu ditu. 9 topatu ditu gaztelaniaz, 2 elebitan, eta bakar bat ere ez euskaraz. Ikerketa txikia, baina esanguratsua, zinez.tribuaren-berbak-joxerragartzia_1024x576

Errazkeriaren, axolagabekeriaren eta ezjakintasunaren eraginez erabiltzen da hain urria euskara publizitatean. Baina Joxerra Gartzia EHUko irakasle eta idazlearen iritziz, publizitatea euskaraz egiteak bakarrik ez, publizitatea euskaraz sortzeak dauka garrantzia. “Publizitateak jarrerak eta joerak aldatzeko balio du, bestela ez da publizitatea. Egun, euskarazko publizitatean, erdaraz landutakoa hartu eta itzultzen dugu, kalko hutsa egiten dugu, morrontza handiegiko bertsio bat. Beharbada, euskararen lege gramatikalak betetzen ditu, baina ez du balio inorengan eragina izateko”. Horregatik, Gartziak nabarmendu du pazientzia beharrezkoa dela sormena euskaraz lantzeko, eta euskal iragarleek ahalegintxoa egitea garrantzitsua dela azpimarratu du.

atsedenik-ez-drogarik-gabeIragarki onak gogoan gelditzen zaizkigu, baina txarrak are gogoangarriagoak egiten zaizkigu sarritan. Eta gure memorian iltzatuta gelditu izan zaizkigu euskarazko itzulpen negargarriak zeuzkaten iragarkiak. Nola ahaztuko dugu, bada, Espainiako Barne Ministerioak 1999an drogen kontsumoaren kontra egindako ‘A Tope Sin Drogas’ kanpainaren euskarazko itzulpena? ‘Atsedenik Ez Drogarik Gabe’. Itzultzaile profesionalik ez kontratatzearen ondorio negargarria.
Estitxu Garai publizitate ikertzaileak Amonarrizi kontatu dionez, euskarazko publizitate gehiena gaztelaniaz sortzen eta, ondoren, itzultzen edo moldatzen bada ere, publizistek badakite prozedura ez dutela ongi egiten, eta horrek euskarazko publizitateari kalte egiten diola. “Beraz, etorkizunera begira, hori positiboa izan daiteke”. Gainera, aurreiritzi ugari dago publizisten artean, euskarazko mezuak luzeegiak direla uste da, eta Garaik ateratako ondorioen arabera, “ez da horrela”. Gainera, leloek grazia galtzen dutela uste dute.

Beraz, gainditu egin behar dira aurreiritzi horiek euskaraz publizitate egokia eta eraginkorra sortzeko, ez baita aski publizitatea egotea, eragin egin behar du. Abadiñoko Di-Da publizitate agentziako Gorka Barruetabeñak azaldu duenez, argi izan beharra dago zer esan behar den, nori esan behar zaion eta nola hitz egin behar den. Deigarria eta ulergarria izan behar du, eta ideia on bat izateko, ideia asko baztertu behar dira. Eta bide horretan, euskarazko publizitateak etorkizun itzela omen du, harik eta aurreiritziak gainditzen baditugu, pazientzia badugu, euskarazko pertsuasiorako ematen dizkigu abantailak baliatzen baditugu, eta euskarazko sormenari leku handiagoa ematen hasten bagatzaizkio.

Bide batez, Di-Dako kideen laguntzari esker, ‘Tribuaren Berbak’ saioaren bosgarren atalari izena jarri diote: ‘Hitz eta pitz, publhitz’.

Ikus ezazue bosgarren saioa osorik:

Euskararen jatorriari buruzko teoriak. Nondik gatoz?

Zein da euskararen jatorria? Galdera hau maiz entzun badugu ere, erantzun zehatzik gabeko galdera da. Badakigu euskara, euskaldunon hizkuntza dela, bere sustraiak, ordea, ezezagunak dira, ez baitago hizkuntza hau barne hartzen duen talde semantikorik ezta ezaugarri komunik ere. Hori bai, historian zehar teoria ugari egon dira euskararen jatorriaren inguruan, eta gaur, horiei begirada bat emango diegu, elkar argitaletxearen argitalpen batean oinarrituta.

Euskaraz aurkituriko lehendabiziko hitzak. Foto: elkarargitaletxea.com

Euskaraz aurkituriko lehendabiziko hitzak. Foto: elkarargitaletxea.com

EUSKAL IBERIAR TEORIA

Teoria honen arabera, euskara da Iberiar Penintsulan mintzatzen ziren hizkuntzek utzi duten aztarna bakarra. Hipotesi honen arabera, euskara eta iberiarra hizkuntza bera ziren. Antzekotasunak ez dira handiak, baina hainbat hizkuntzalarik eta idazlek bat egin dute urteetan zehar teoria honekin.

Hemen adibide batzuk:

Iberiera     Euskara
Bios            Bihotza
Bizcar         Bizkar

HIZKUNTZA AFRIKARRAREN TEORIA

Afrikako hizkuntza batzuek euskararekin harremana? Schuchardt eta Mukarovskyren ustez,  bai. Hala ere, eta berberearen eta euskararen artean antzekotasun lexikoak badaude ere, ez dira nahikoa bi hizkuntza horien arteko jatorria bera izan dela frogatzeko. Duela gutxi, Maliko Dogon hizkuntza euskararekin konparatu zuten.

Hemen adibide batzuk:

Berbenerea       Euskara
Akir                    Aker
Nekk                  Ni, nik
Adar                  Adar (Berberez belaun edo oin esan nahi du)

MEDITERRANEOKO HIZKUNTZA PRE-INDOEUROPARREN TEORIA 

Teoria hau hizkuntza pre-indoeuroparrek erro berbera zutela dioen ideian oinarritzen da, eta euskara, berriz, Mediterraneo arroko hizkuntza batzuen artetik bizirik iraun duen azkena dela diote. Francesco Ribezzo hizkuntzalaria izan da teoria honen bultzatzailea, eta honen aburuz, hizkuntza indoeuroparrak baino lehen, hizkuntza nagusi bat zegoen. Hizkuntza horretatik beste hizkuntza batzuk sortu ziren, tartean, euskara. Gerora esan izan da, ordea, hurbiltasun geografikoak ahalbidetzen dituen antzekotasun xumeak direla.

KAUKASOKO HIZKUNTZEN TEORIA

Errusiarrak eta georgiarrak izan ziren, batez ere, teoria honen aldekoak. René Lafonek euskararen eta kaukasoren hizkuntzen artean 35 korrespondentzia topatu zituen. Geroago Mitxelenak egiaztatu zuen bazegoela antzekotasunik, adibidez, kasu ergatiboaren (nork) erabileran, aditzen pertsonaren pluraltasunean eta nekazaritzarekin eta abeltzaintzarekin loturiko zenbait hitzetan. Batez ere, georgierarekin du antzekotasun handiena.

Hemen adibide batzuk:

Georgiera       Euskara
Zari                   Zara
Gw                    Gu
Ezer                  Eder

Zuk, entzun al duzu beste teoriarik? 🙂  Horrela bada, euskaldunok gustora hartuko ditugu zure ekarpena. Jatorriak jatorri, euskaldunok euskaraz egiten jarraituko dugu, gaur bihar eta beti!!  GORA GURE HIZKUNTZA!!!