Category Archives: euskalkiak

Ipar Euskal Herriko gaztetxoen artean euskararen berpizkundea antzematen da

Kike Amonarrizek zuzendu eta gidatzen duen ‘Tribuaren Berbak’ saioa Ipar Euskal Herriko euskararen bizi-indarraren bila ibili da aste honetan. Hasteko, datu orokorren bila jo du Kikek eta Eguzki Urteaga soziolinguistarengana. Honek esandakoaren arabera, gaur egun, biztanleen %22 da elebiduna, %9 elebidun hartzailea eta %69 erdaldunak, hau da, ez dute euskara ulertzen ez erabiltzen.

Iparraldeko euskararen egoera. Tribuaren Berbak

Iparraldeko euskararen egoera. Tribuaren Berbak

Datuak horrela ikusita, euskara larri dagoela Ipar Euskal Herrian ematen du, baina egoera hau sakonago aztertzeko lanak hartu ditu ‘Tribuaren Berbak’ saioak. Eguzki Urteagak esan bezala, euskararen egoera ezberdina da eremu geografikoen arabera; Baiona inguruan eta hiri handietan oso gutxi entzuten da eta landa eremuetan, aldiz, Zuberoan eta Baxe Nafarroan indartsuago dago. Urepelen, adibidez, egoera hobea da.

Bestalde, 1991z geroztik egiten diren ikerketa soziolinguistikoek erakusten dute euskararen gainbeherak oraindik ere jarraitzen duela, baina azken urteetan beherakada leundu egin dela. Gainera, datu positibo bat ere eman du Eguzkik: 16 eta 24 urtekoen artean berpizkunde bat antzematen da azkenaldian.

Euskara hizkuntza ofizial ez izatea ere ez da batere lagungarria egoera honetan. Frantziako Konstituzioaren bigarren artikuluak dio frantsesa dela Estatuko hizkuntza eta horri heltzen diote agintariek hizkuntza gutxituen hiztunak eskubideak aldarrikatzen hasten direnean.

1992ko azaroaren 5ean Hizkuntza Gutxituen Karta onartu zen Europako Kontseiluan, hizkuntza gutxituak babesteko. Europako Kontseiluko 47 estatuetakin 24 dira akordioari muzin egin diotenak eta horien artean dago Frantzia.

Henri Gregoire abadea

Henri Gregoire abadea

Frantziak munduari gauza on asko eman dizkio. Baina frantsesa ez diren beste hizkuntzei dien begirune eskasa die. Eta Henri Grégoire abadea da ezinikusi horren erantzule nagusietako bat. 1794an, “Rapport sur la Nécessité et les Moyens d´anéantir les Patois et d´universaliser l´Usage de la Langue française” plazaratu zuen, hau da, Frantziako hizkuntza gutxitu guztien suntsipena defendatzen zuen liburua.

Horregatik, Seaska ikastolen elkartea bezalako ekimenak behar-beharrezkoak dira. 30 ikastola eta 3.100 ikasle baino gehiago biltzen ditu. Paxkal Indo da bertako lehendakaria eta egiten ari diren lanari buruz mintzatu da Kike Amonarrizekin. Eskolim elkarteko lehendakaria ere badela azaldu dio. Elkarte honetan bost hizkuntza gutxitutan irakasten duten Frantziako eskolak biltzen dira; okzitanieraz, katalanez, bretoieraz, alsazieraz eta euskaraz aritzen direnak, hain zuzen. Hainbat lan egiten dituzte elkarrekin, irakasleen formakuntza esate baterako.

Paxkal-Indo

Paxkal Indo Kike Amonarrizekin

Eta euskara egoera onean ez badago ere, Frantziako beste hizkuntza asko okerrago daudela dio Paxkal Indok. Baina haietako batzuetako hiztunak ere lanean ari dira etengabe, euren hizkuntzak salbatzeko: okzitaniera, alsaziera, korsikera, bretoiera eta katalana indartzeko ekintzak egin izan dituzte.

Euskararen alde ere ekimen ugari egin dituzte Ipar Euskal Herrian. Baionako Bernat Etxepare Lizeoko gazteek egindako bideoklipa besteak beste. Baionako hau, Iparraldeko lizeo bakarra da eta, horren ondorioz, hiru lurraldeetako gazteak biltzen ditu. Etxetik urrun daudenak, zuberotarrak eta baxenafarrak, gertuko barnetegi batean igarotzen dute astea eta asteburuan joaten dira etxera.

Etxepare Lizeoko ikasleak

Etxepare Lizeoko ikasleak

Haien artean errazago komunikatzeko eta euskalkien zailtasunak gainditzeko, “Iparraldeko batua” moduko bat sortzen ari omen da. Eta frantsesa eta euskara ere nahasten dituzte tarteka, “freuskara” sortuz. Adibide gisa, futitzen esan ohi dute bost axola esateko; edota dragatu hitza erabiltzen dute ligatu adierazteko.

Ikastolen elkartean bezala, eskola publikoan euskara txertatzeko ekimenak ere gero eta gehiago dira. Biga Bai gurasoen elkartea gogor ari da lanean helburu horrekin.

Amaitzeko, euskarazko egitasmo ugari daudela Ipar Euskal Herrian gogoratu behar dugu, hala nola, Kanaldude telebista, Mintzalasai proiektua, Zinegin eta Euskal Herria Zuzenean festibalak, eta beste hainbat. Denon artean lan eginez, euskaren jakintza eta erabilerari buruzko hurrengo urteetako datuak hobeak izango direla espero dugu!

Saio osoa:

Oñatiera, txantxikuen hizkera: petriña, mallukiak…

Trena baino, gaurkoan autobusa hartuko dugu txantxikuen herrira iristeko, trenbidea ez baita Gipuzkoako hego-mendebaldean dagoen zonalde eder honetara heltzen.  Oñatiarrek kalean darabilten euskara, oñatiera, izango dugu hizpide gure euskararen blog honetan, hauxe baita Oñatiko jatorrizko euskalkia. Txantxikuen hizkera ezagutu nahi? 🙂

OÑATIKO-HIZKETA

Oñati aldeko hiztegia


LATXORRIXA: Kirkila

PETRIÑA: Gerrikoa

MATXINGORRINGUA: amona mantangorria

MATXINSALKALAIXA: matxinsaltoa

MARAIXA: udarea

MALLUKIXAK: marrubiak

TXINTXIÑA: itokina

EBAIKOTZA: ostirala

ARRANA: zintzarria

OKANA: arana

KIRIKIXUA: trikua

OTZARA: saskia

ETXAFLERUA: zuziria

IZUZKIXA: erratza

ITXI: utzi

IXUTUTA: piztuta

ATXILIPURDI: zilipurdi egin

LOKARRAZA: zurrunka

TXARRANTXIA: sega

Erbailtzaile bate:

TXANTXIKUAK: Igelak

ILBATZA-Urtarrilla

TRIKITXIN IÑ– topo egin

JARE: utzi

JOTA=oso (gaztiek erabiltten daue geixenbat)

ITXUNGITTA : itzalita

BIALEKUA: buruhaustea

Horiek guk bildutakoak. Oñatiarra bazara, edo oñatiera ezagutzen baduzu, badakizu izugarri gustuko ditugula zuen ekarpen txikiak, txikiak handi bihurtzen baitira euskararen inguruan mintzatzen garenean. EGIN EUSKARAZ :-), txantxikuen erara, Lekeitioko berbak erabiliz, Goierriko edo Azkoitiako euskaraz, ondarrutarrez edo Arratia inguruko euskara erabiliz,  euskara maitatzeko modurik ederrena hizkuntza erabiltzea baita. GORA GURE HIZKUNTZA! GORA EUSKARA!

Mangaixue, eldarra eta merixue. Ezagutzen al duzu Azkoitiako euskara?

Ohitura onak ez galtzeko, berriz ere martxa hartu eta geure azpieuskalkiak aztertzen jarraituko dugu. Lekeitioko berbak, Ondarroako hitz bitxiak, Goierriko euskara, eta Arratiako hiztegia ezagutu ditugu, eta horiek atzean utzi, autobusa hartu eta Urola erdialdean egingo dugu gure hurrengo geldiadia: Azkoitiako euskara ezagutu nahi al duzu? 🙂

Azkoiti Izarraitzetik. Egilea: Ibon Larrañaga

Azkoiti Izarraitzetik. Egilea: Ibon Larrañaga

AZKOITIKO EUSKARA

MERIXUE: aguazila, munizipala

BEBARRUE: portala

MAXIXATZEN ibili: marmarrean ibili, kuxkuxeatzen

ZANPANA: neska tuntuna, txolina

MANGAIXUE:  nekea, giharretako miña

ANTXINTXIKALAIXE: Korrikalaria.

MOZKOTIE: txikia eta potoloa den persona

KIRIXUK: nerbioak

AMORRAUE IZEN: zalea izan

ELDARRA:  txistua (ahokoa)

XAPITULIE: estalpea

KIRIXUK: nerbioak

KOSKORRETAKUE (azentoaren arabera bi esanahi)

Kóskorretakue: koskabilotakoa, potrotakoa   eta

Koskorrétakue: buruan, kopetan hartutako kolpea

Azkoitia euskaraz bizi da. Zuk ere euskara maite baduzu, euskaraz egiten baduzu, eta zure azpieuskalkia gurean agertzea nahi baduzu, idatzi gure Facebookean edo blog honetan bertan. ESKERRIK ASKO ETA POZIK BIZI!:-)

Lekeitioko berbak. DROGAN EIN, PAPARROIAK, KAKALAMUX…

Euskal Herriko azpieuskalkiekin solasean gabiltza azken aldian. Goierriko euskara atzean utzi eta Bizkaiko kostaldera egingo dugu bidaia, Lekeitiora, hain zuzen ere. Arrantzale herri honetako kaleetan euskara da nagusi, baina bertakoak ez garenontzat zenbaitetan deigarriak egiten zaizkigu Lekeitioko berbak.

Lekeitio. Egilea: Txosan Martin Hernandez

Lekeitio. Egilea: Txosan Martin Hernandez


PAPARROIAK: gizonezkoen bainujantzia

ZINGAN JUAN: popatik hartzera joan

PANTALOIAK: kuleroak

KAKOTA: mozkorra

TORTOLIA: alua

KAKALAMUX: itzulipurdi

OTSUA: hartza

BURRUNDADIA: zarata

DROGAN EIN: borrokan egin

KAKAPIRRIJA: beherakoa (diarrea)

TXOTXINJUTA: tontotua

BEKEREKIA: ardia

TXITXIN EGUNA: egun tontoa

TANTOBAIE: sorbalda gainean (umeak eramatea)

TANGIA: Antzarretan erabiltzen duten “katilua”

EUNEKO AMEN TANGIA: “Zer diñozu!” edo “Bai zera!””

LARRIJA EMON: nazka eman

TANGARRUA: trago handia

MUTXUNENEKO KABRIA: azken azeituna (la de la verguenza)

ERREKAIXIA: hego haizea

BAGIA: hondoko-itsasoa

GALARRENA: galerna

TATARREZ: arrastaka

LABAN EIN: irristatu

DZANGA EIN: uretara salto egin

ATESUAN: estu, tentsioan

KABANA: arrain fabrika

ARRELEPO: lepo gainian

LEPO: bizkarra

KOKOTA: lepoa

SAMIA: eztarria

Ainhoa Rodriguezen proposamenak:
ASUBILA: sagarraren barruko hazia
LANBASA: fregona
URRUTIZKINA: telefonoa
GANGARUSAINA: barregura

Ezagutzen al dituzu Lekeitioko berba gehiago? Horrela bada, animatu eta partekatu gu guztioikin bai Facebookean baita blog honetan ere. Amek askotan erabiltzen duten esaldi batekin uzten zaituztet: “GABAZ GERRAKO BAPORA ETA GOIZIAN POTINA BEZ” , alegia, “noches alegres mañanas tristes”. MAITATU EUSKARA eta EUSKARAZ BIZI! Aio!!!!!

Goierriko euskara: MUXAJEA, MATXARDEA, LEPAZAMARREKOA

Arratiako hizkera eta Ondurratarren berbak jaso ostean, autobusa hartu eta Gipuzkoaldera egingo dugu bidaia, Goierrira, hain justu, eskualdea tradizioz, oso zonalde euskalduna baita. Azpieuskalki ugari topatu daitezke bertan, baina Karmele Etxabe eta Larraitz Garmendiak urteetan zehar egindako “ZALDIBIAKO EUSKARA” lana  oinarri hartuta, Zaldibiko eta inguruko hitzak eta esapideak biltzeari ekin diogu.

Zaldibiko paisaiak. Iturria: Lazaro Gonzalez

Zaldibiko paisaiak. Iturria: Lazaro Gonzalez

Zaldibiko euskara

KUXIDADEA – txukuntasuna

LEPAZAMARREKOA – lepo gaineko kolpea

MUXAJEA – itxura kaskarra

BELARRIMOTXA – erdalduna

OIÑAZKARRA – tximista

MAIXIATU – kontuak nahastu

EMBAAZO IÑ – endredo egin

PIKOTSEN – makurturta

ZESUMA – zer egin ez dakigula egon, aspertuta

MATXARDEA – neska sorgiña, mihiluzea

BAZKAITTEA – bazkaltzera

ETXEKONAK – auzokoak, aldamenekoak

SOBRARE – dirudienez, nonbait

GIBELAUNDIE – arduragabea, lasaia

NARRATSA – txukuntasunik gabea

EBIE – euria

Zaldibiko esapideak

PORRU INDA EON – oso nekatuta egon; leher eginda egon.

OSKA AITTU. hots egiten aritu, deitzen aritu.

BURUN JOTAKO SUGEA BEZALA – tontotuta, motelduta

ESAN IN BEAR DA OI E!hori esatea ere!.

EZERREZ TA FESTA – ezerezetik zerbait handia egitea.

Ezagutzen al duzu Goierriko hitz edo esapiderik? Ziur gaude baietz. Animatu bai Facebookeko orrialdean edo blog honetan bertan zure proposamenak botatzen. Gure aldetik besterik EZ.  EUSKARA MAITATU, ERABILI.. ETA POZIK BIZI! 🙂

Goierriko euskara

Ondarroako berba bereziak: KALAPITXIXE, GANARU, LARRIZTO…!

Askotan entzun izan dugu ondarrutarrak ulertzea zaila dela. Euskara aberatsa dela gauza jakina da, eta hori dela eta,  Ondarroako Udalaren laguntzaz, azpieuskaldi honen hitz bitxienak biltzeari ekin diogu. Guztiak biltzea ezinezkoa denez, batzuk besterik ez ditugu bildu, beraz… ondarrutarrik bada hor nunbait, bota dezala bere berba!:-)

 

Ondarroa. Egilea: Txomin Rezola

 

KALATXOIXE– kaioa (gaviota)
KALAPITXIXE-
tximeleta
BALTSIUAN-
bikotearekin dantza lotua egin
GANARU-
Behia
LANTZOI-
Arrain mota bat da, baina iraintzeko erabiltzen da
LARRIXE emon-
nazka eman
MANTSU-
besomotza
ARINGAINGAN-
korrikan
LASUNE-
arrain mota bat (muble)
IRAULEZTA-
alderantziz
LARRIZTO-
persona nazkagarria
RU EGIN –
ihes egin
FAMAU-
Oso trebea den persona
FIRRI FORRU:
Erropa edota apaindura gehiegi
IKIMOKU-
Gauza bati punta ateratzea, aitzakia merkea
KAKUMENA-
jakintasuna
TANGI JO-
larrua jo
TENTA –
adarra jo
TROKU-
mutil gazte
ULE KIRIKOL –
ile kizkurra

TOTU – Lodia
INTZIRRIKITUN – Atea erdi zabalik dagoenean adierazteko

(Olaiz ondarrutarrak proposatutakoak)

AXUETI – zapatak lotzeko lokarria

PATXÍ – ahatea

ALPA – alde,joan

Eta xuan-xuan, alegia, pixkanaka pixkanaka amiatzen joango gara. Badakizue bai Euskarak Facebookean duen orrian baita blog honetan bertan, zuen proposamenak ongietorriak izango direla. Iragan astean Arratiako hitzak bildu genituen, eta hurrengoa zure esku dago. Zein azpieuskalkien hiztegitxoa egiten nahi duzu?  IZAN ZORIONTSU ETA SEGI EUSKARA MAITATZEN! 🙂

Ezagutzen al dituzu Arratiako berbak? akeita, abazeria, urguxua…

Arratiako harana oso eskualde euskalduna da, euskara da erabiltzen den lehen hizkuntza eta horregatik gaurkoan bertako hizkera izango dugu mintzagai. Honekin hasiera emango diogu azpieuskalkien inguruko post zerrendari. Angel Larrea eta Juan Rekalde irakasleen “Arratia inguruko hiztegia” lana hartu dugu eskuartean eta galtzear dauden berbak ezagutuko ditugu gaurkoan, bertakoentzako ezagunak, gainerako eskualdetako jendearentzat, aldiz, arrotzak. Arratiakoa al zara? Lagundu gure hiztegitxoa zabaltzen! 🙂

Arratia Inguruko Hiztegia

Arratia Inguruko Hiztegia

ZIRGILO Euskara Batuan BELARRITAKO
EZKAILU Euskara Batuan SUKALDE
URRUTIZKIN: Euskara Batuan TELEFONOA
URGUXUA Euskara Batuan IGELA
TXIRRI-TXIRRIA: Euskara Batuan KILKERRA
IGURDIALDIA: Euskara Batuan MASAJEA
ZAPEA: Euskara Batuan TXIMA
ABAZERIA: Euskara Batuan JANA
AIUBERTA: Euskara Batuan LOKARRIA, zapatilarena, esaterako
AKEITA: Euskara Batuan KAFEA
ANOTS: Euskara Batuan OHIARTZUNA
AMPOLLAK: Euskara Batuan EURI TANTA HANDIAK
APUKO: Euskara Batuan AITZAKIA
ARBEL EGIN: Euskara Batuan PORROT EGIN
ARKOLOA: Euskara Batuan ALFERRA
GEITU: Euskara Batuan DEITU
KARRA-KARRA: Euskara batuan KORRIKA
MIKO: Euskara Batuan MIZKIN
UKUZKETA: Euskara Batuan GARBIKETA
KUIKA: Euskara Batuan EZKUTAKETAN
SUNDA: Euskara Batuan KIRATSA
IROL: Euskara Batuan KOMUNA
ITZAL: Euskara Batuan ERRESPETU
HOGEN: Euskara Batuan PEKATU

Arratia inguruko hiztegia. Tximeleta. Iturria: eitb.com

Arratia inguruko hiztegia. Tximeleta. Iturria: eitb.com

Ikusi duzuen moduan, liburuaren azalean tximeleta bat ikus daiteke, eta horrek badu bere zergatia. Izan ere, Arratia inguruan TXIMELETA esateko 20 hitzetik gora daude: pitxikoletea, txiripitonea, mitxoletea, mitxilotoia, eskabie, txilipotadea, pitxilotea, txirripitea, bitxilikotea, txilipitañea, sorgin-bitxie, zeruko katue… Ez ahaztu, EUSKARA MAITATU ETA GEURE BERBAK BULTZATU. Bizi pozik eta besarkada bat guztioi! 🙂

Zer dinozu… Berba egin edo hitz egin? Euskara eta euskalkiak!

Erran edo esan erabiltzen duzu? Eta… Fan biot edo joan behar det? Zabala eta aberatsa da euskalkien mundua. Gaurkoan, Euskal Herriko txoko ezberdinetatik bidaia egingo dugu bertako euskara eta euskalkiak gertutik ezagutzeko! 🙂 Nola hitz egiten da zure herrian? Sekula izan al duzu zailtasunik beste eskualde bateko lagunak ulertzen?

Euskalkien sailkapena eta ezaugarriak….

Euskalkiak

Euskalkiak

Lapurtera eta Behenafarrera: hizkerak bereizi egin diren arren, haien arteko aldea txikia da egun eta multzo berean sartu ohi dira.

Zuberoera: Bi ezaugarri nagusi ditu xiberutarrak: batetik, gainerako euskalkien aldean oso berezia dela; bestetik, batasun eta berdintasun handia daukala eremu osoan.

Gipuzkera: bertan oinarritu delako, gehienbat, euskara batua.

Bizkaiera: Euskal Herriko mendebalean hitz egiten dena da, Bizkaian ez ezik, baita Araban eta Gipuzkoa mendebalean ere.

Nafarrera: Eremuz lur handia hartzen du euskalki handiz. Bere barnean daude Nafarroako hizkerarik gehienak, bazter batetik bestera alde nabaria dagoen arren.

Orri honetan Euskal Herriko euskalki nagusiak ezagutzeko eta entzuteko aukera duzue. Txoko desberdinetako hiztunak dira, denek esaldi berdina esaten duten baina bakoitzak bere euskalkian.

GUK EUSKARAZ HITZ EGITEN DUGU!

GIPUZKERA: guk euskaraz hitzeiten deu (Beasain)

Guk euskeraz itedeu!! (Zarautz, Ana Altuna Riaño)

LAPURTERA: gu eskuaraz mintzatzen ga (Senpere)

BEHE-NAFARRERA: Gu eskuaraz ai gitxu (Jutsi)

ZUBEROERA: Gük (e)uska(ra)z hitz egiten dügü (Altzai)

BIZKAIERA: Guk euskeraz eitxen dou berba (Lekeitio)

Guk euskeraz eittejuau (Mallabia, Ibon Zubiate)

Guk euskeraz itten du berba! (Oñati, Ainhoa Aiastui)

NAFARRERA: Gu (e)uskeraz mintzatzen gara (Irazoitz)

ARABA: Guk euskaraz itten dau (Aramaio)

Ahotsak.com atarian Euskal Herriko hizkeraren eta ahozko ondarearen inguruko hainbat kontu topatuko dituzue. Eta bitartean segi zuen euskalkiekin euskeraz hitzeiten, berbaiten, mintzatzen… eta BIZI POZIK! 🙂